Từng hiện diện trong mỹ phẩm cổ đại, đường ống dẫn nước, sơn, xăng dầu và đến nay vẫn giữ vai trò lớn trong công nghiệp ắc quy, chì là một kim loại có lịch sử sử dụng lâu đời. Nhưng đằng sau tính hữu dụng ấy là một rủi ro sức khỏe cộng đồng dai dẳng: chì bền vững trong môi trường, có khả năng tích lũy sinh học và không có ngưỡng phơi nhiễm máu nào được Tổ chức Y tế thế giới coi là an toàn.
Một kim loại cũ, một rủi ro chưa cũ
Chì, ký hiệu hóa học Pb, là kim loại nặng có số nguyên tử 82, khối lượng riêng lớn, mềm, dễ uốn và có nhiệt độ nóng chảy tương đối thấp. Trong tự nhiên, chì ít tồn tại ở dạng kim loại đơn chất mà thường đi kèm các khoáng vật như galena, cerussite hoặc anglesite; trong đó galena là nguồn quặng chì phổ biến, có hàm lượng chì rất cao.
Từ thời Ai Cập cổ đại, quặng galena đã được nghiền thành bột để làm mỹ phẩm trang điểm mắt. Người Hy Lạp, Trung Quốc và La Mã cổ đại cũng từng sử dụng chì trong mỹ phẩm, men gốm, hợp kim, đường ống dẫn nước, tiền xu và nhiều vật dụng sinh hoạt. Lịch sử sử dụng rộng rãi này cho thấy chì từng là vật liệu quan trọng của nhiều nền văn minh, trước khi tác hại độc học của nó được nhận diện đầy đủ hơn.
Trong đời sống công nghiệp hiện nay, chì vẫn chưa biến mất. Ngược lại, kim loại này còn giữ vị trí đáng kể trong lĩnh vực lưu trữ năng lượng, nhất là sản xuất ắc quy chì-axit; theo bản thảo tổng quan, nhóm ứng dụng này chiếm khoảng 85% tổng lượng tiêu thụ chì toàn cầu. Chì cũng được dùng làm vật liệu chắn bức xạ, nguyên liệu hợp kim, vật liệu chống thấm, đối trọng công nghiệp, đầu đạn, chì câu cá, thủy tinh pha lê, men gốm và một số vật liệu quang học đặc biệt.
Khi kim loại hữu dụng trở thành mối nguy sức khỏe cộng đồng
Điểm đáng lo ngại nhất của chì không chỉ nằm ở độc tính cấp tính, mà ở khả năng tồn lưu lâu dài trong môi trường và tích lũy trong cơ thể sống. Một khi phát tán ra đất, nước, bụi hoặc không khí, chì khó bị phân hủy, có thể tiếp tục tồn tại nhiều năm, đi vào chuỗi thực phẩm và quay trở lại tác động đến con người. Khi vào cơ thể, chì có xu hướng tích lũy trong xương và một số cơ quan đích, khiến nguy cơ phơi nhiễm không chấm dứt ngay cả khi nguồn ô nhiễm bên ngoài đã được kiểm soát.
Nhóm chịu rủi ro lớn nhất là trẻ em. Theo Tổ chức Y tế thế giới, không có nồng độ chì trong máu nào được coi là an toàn. Ở trẻ em, hệ thần kinh đang trong giai đoạn phát triển nên đặc biệt nhạy cảm với chì; ngay cả mức phơi nhiễm thấp cũng có thể làm suy giảm phát triển trí tuệ, giảm chỉ số IQ, ảnh hưởng trí nhớ, hành vi, khả năng tập trung và kết quả học tập. Những tổn thương này thường kéo dài, khó phục hồi và có thể ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai.
Chì cũng là mối nguy đáng kể đối với sức khỏe sinh sản. Ở phụ nữ mang thai, chì tích lũy trong xương có thể được huy động trở lại vào máu, truyền qua nhau thai và ảnh hưởng trực tiếp đến thai nhi. Phơi nhiễm chì trong thai kỳ có liên quan đến nguy cơ sảy thai, sinh non, trẻ nhẹ cân và ảnh hưởng phát triển thần kinh của trẻ sau sinh. Đối với nam giới, chì có thể làm suy giảm chất lượng tinh trùng, ảnh hưởng khả năng sinh sản và gây rối loạn chức năng sinh sản. Vì vậy, kiểm soát chì không chỉ là yêu cầu bảo vệ môi trường, mà còn là vấn đề bảo vệ trẻ em, phụ nữ mang thai, sức khỏe sinh sản và chất lượng giống nòi.
Vấn đề không chỉ nằm ở một sản phẩm hay một nhà máy riêng lẻ. Chì có thể đi vào đời sống qua nhiều đường khác nhau: từ khai thác, luyện kim, sản xuất ắc quy, tái chế thủ công, sơn chứa chì, đồ gốm tráng men, bụi ô nhiễm, thực phẩm, nước uống hoặc một số sản phẩm tiêu dùng không được kiểm soát. Chính tính lan truyền qua nhiều đường phơi nhiễm này khiến quản lý chì không thể chỉ là câu chuyện của một ngành, một địa phương hoặc một nhóm doanh nghiệp.
Những bài học đắt giá trên thế giới
Thế giới đã chứng kiến nhiều vụ phơi nhiễm chì để lại hậu quả nặng nề. Năm 2010, bang Zamfara của Nigeria xảy ra một trong những sự cố ngộ độc chì nghiêm trọng nhất được ghi nhận. Nguyên nhân bắt nguồn từ khai thác vàng thủ công: quặng có hàm lượng chì cao được đưa về làng để nghiền, khiến bụi chì phát tán vào không khí, đất, nước và thực phẩm. Theo Pure Earth, vụ việc khiến hơn 400 trẻ em dưới 5 tuổi tử vong và khoảng 71.000 người bị ảnh hưởng.
.png)
Ảnh: Bà mẹ ngồi bên em bé bị nhiễm độc chì tại phòng khám ở huyện Anka, Nigeria.
Ảnh: AFP. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, bài "Hiểm họa nhiễm độc chì", đăng ngày 15/11/2023
Tại Mỹ, cuộc khủng hoảng nước ở thành phố Flint, bang Michigan, trong giai đoạn 2014-2015 trở thành một cảnh báo lớn về quản trị rủi ro. Việc thay đổi nguồn nước nhưng không kiểm soát ăn mòn kịp thời đã làm xói mòn đường ống, khiến chì thôi nhiễm vào nước sinh hoạt. Các nghiên cứu tổng hợp về sự cố này cho thấy khoảng 100.000 cư dân Flint, trong đó có hơn 10.000 trẻ em dưới 6 tuổi, đứng trước nguy cơ phơi nhiễm.
Trung Quốc cũng từng ghi nhận nhiều vụ ngộ độc chì liên quan đến khai thác, luyện kim và sản xuất ắc quy chì-axit trong giai đoạn công nghiệp hóa nhanh. Các vụ việc tại Hồ Nam, Thiểm Tây, Hà Nam cho thấy khi phát triển công nghiệp không đi kèm kiểm soát phát thải và giám sát sức khỏe cộng đồng, chi phí xã hội có thể rất lớn.
Việt Nam không đứng ngoài rủi ro
Tại Việt Nam, nguy cơ phơi nhiễm chì từng được ghi nhận rõ tại làng nghề tái chế chì Đông Mai, xã Chỉ Đạo, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên. Theo Báo Công an nhân dân, năm 2012, Viện Y học lao động và Vệ sinh môi trường, Bộ Y tế phối hợp với Trường Đại học Washington tiến hành xét nghiệm sàng lọc nồng độ chì trong máu đối với 109 trẻ em dưới 10 tuổi được chọn ngẫu nhiên tại Đông Mai. Kết quả cho thấy toàn bộ 109 trẻ được xét nghiệm đều có hàm lượng chì trong máu vượt ngưỡng cho phép trên 10 µg/dL; trong đó có hàng chục trường hợp có mức phơi nhiễm cao gấp 7-8 lần ngưỡng này. Bài báo cũng ghi nhận tại một số điểm gần lò nấu, hàm lượng chì trong đất dao động ở mức cao, phản ánh tình trạng ô nhiễm chì tồn lưu trong môi trường làng nghề.
Trên phạm vi toàn cầu, UNICEF từng cảnh báo khoảng một phần ba trẻ em trên thế giới bị ảnh hưởng bởi nhiễm độc chì. WHO cũng nhấn mạnh gánh nặng bệnh tật lớn do phơi nhiễm chì, đặc biệt thông qua các tác động đến tim mạch và phát triển thần kinh. Những con số này cho thấy chì không phải vấn đề cục bộ của một địa phương, mà là thách thức quản lý hóa chất và y tế công cộng ở quy mô rộng.
Thế giới quản lý chì như thế nào?
Về quản lý sản xuất, kinh doanh và sử dụng, kinh nghiệm quốc tế cho thấy chì thường không được quản lý như một hóa chất thông thường, mà được đặt trong nhóm hóa chất có nguy cơ cao, cần kiểm soát theo điều kiện, mục đích sử dụng và trách nhiệm trong chuỗi cung ứng.
Tại Liên minh châu Âu, hoạt động sản xuất, nhập khẩu, lưu thông và sử dụng chì, hợp chất chì chịu sự điều chỉnh của hệ thống REACH và CLP. Doanh nghiệp có trách nhiệm phân loại, ghi nhãn, lập và truyền đạt thông tin an toàn hóa chất, đánh giá rủi ro và tuân thủ các hạn chế sử dụng đối với những hợp chất chì có nguy cơ cao. Một số hợp chất chì còn thuộc nhóm chất có mức độ quan ngại rất cao, làm phát sinh nghĩa vụ thông tin trong chuỗi cung ứng khi hiện diện trong sản phẩm vượt ngưỡng quy định. Cách tiếp cận này cho thấy EU không chỉ kiểm soát doanh nghiệp sản xuất hoặc nhập khẩu, mà còn kiểm soát cả dòng lưu thông và việc sử dụng chì trong sản phẩm.
Bên cạnh quản lý hóa chất, EU còn kiểm soát chì trong sản phẩm và chất thải. Chỉ thị RoHS hạn chế hàm lượng chì trong thiết bị điện, điện tử nhằm giảm phát thải chì khi sản phẩm hết vòng đời sử dụng; đối với pin, ắc quy, EU tiếp cận theo hướng quản lý vòng đời, bao gồm yêu cầu về đưa sản phẩm ra thị trường, thu gom, tái chế, xử lý và trách nhiệm của nhà sản xuất. Cách làm này cho thấy quản lý chì phải gắn đồng thời với quản lý sản phẩm, quản lý chất thải và kinh tế tuần hoàn.
Tại Trung Quốc, trọng tâm quản lý sản xuất, kinh doanh và sử dụng chì gắn với các ngành có nguy cơ cao như luyện kim, sản xuất ắc quy chì-axit và tái chế chì. Trung Quốc siết chặt điều kiện đối với cơ sở sản xuất, yêu cầu tuân thủ tiêu chuẩn môi trường, an toàn lao động và quản lý chất thải nguy hại; đồng thời tăng cường kiểm tra, xử lý các cơ sở nhỏ lẻ, công nghệ lạc hậu, có nguy cơ gây ô nhiễm cao. Đối với ắc quy chì-axit, Trung Quốc thúc đẩy mô hình thu gom, tái chế tập trung, qua đó kiểm soát tốt hơn dòng di chuyển của chì từ sản xuất, phân phối, sử dụng đến thu hồi sau sử dụng. Các sự cố tại Hồ Nam, Thiểm Tây, Hà Nam trong giai đoạn công nghiệp hóa nhanh cũng cho thấy hậu quả của việc để hoạt động luyện kim, sản xuất và tái chế chì phát triển ngoài tầm kiểm soát môi trường.
Từ kinh nghiệm của EU và Trung Quốc, có thể thấy quản lý chì trong sản xuất, kinh doanh và sử dụng cần dựa trên ba nhóm công cụ chính: một là, kiểm soát điều kiện đối với tổ chức, cá nhân sản xuất, nhập khẩu, kinh doanh; hai là, kiểm soát mục đích, phạm vi và điều kiện sử dụng đối với các hoạt động có nguy cơ phơi nhiễm cao; ba là, yêu cầu truy xuất, truyền đạt thông tin an toàn và thực hiện trách nhiệm sau sử dụng. Đây cũng là định hướng phù hợp với chính sách quản lý hóa chất theo vòng đời mà Việt Nam đang triển khai đối với chì và các hợp chất của chì với tư cách là hóa chất cần kiểm soát đặc biệt.
Hướng đi của Việt Nam: quản lý theo vòng đời
Tại Việt Nam, chính sách kiểm soát chì đã được triển khai từ khá sớm, trước hết thông qua việc loại bỏ hoặc hạn chế các nguồn phơi nhiễm trực tiếp đối với cộng đồng. Một dấu mốc quan trọng là việc loại bỏ xăng pha chì trên phạm vi toàn quốc theo Chỉ thị số 24/2000/CT-TTg, qua đó cắt giảm đáng kể nguồn phát thải chì từ khí thải giao thông trong môi trường đô thị. Trong lĩnh vực sản phẩm tiêu dùng, Bộ Công Thương đã ban hành QCVN 08:2020/BCT về giới hạn hàm lượng chì trong sơn, kèm theo Thông tư số 51/2020/TT-BCT, đặt ra lộ trình kiểm soát hàm lượng chì trong sơn từ mức không quá 600 ppm trong 05 năm đầu kể từ ngày quy chuẩn có hiệu lực, tiến tới mức không quá 90 ppm sau 05 năm. Đây là những biện pháp quản lý có ý nghĩa trực tiếp trong việc giảm nguy cơ phơi nhiễm chì từ các nguồn phổ biến trong đời sống.
Trong lĩnh vực hóa chất công nghiệp, cơ chế quản lý trực tiếp đối với chì và các hợp chất của chì được thể hiện tại Nghị định số 113/2017/NĐ-CP, theo đó chì và các hợp chất của chì thuộc Danh mục hóa chất hạn chế sản xuất, kinh doanh trong lĩnh vực công nghiệp. Quy định này phản ánh cách tiếp cận quản lý theo điều kiện đối với nhóm hóa chất vừa có giá trị sử dụng trong sản xuất, vừa tiềm ẩn nguy cơ cao đối với sức khỏe con người và môi trường.
Nghị định số 71/2019/NĐ-CP ngày 30 tháng 8 năm 2019 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hóa chất và vật liệu nổ công nghiệp được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 17/2022/NĐ-CP ngày 31 tháng 01 năm 2022 của Chính phủ quy đinh: phạt tiền từ 40.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng đối với tổ chức có hành vi sản xuất, kinh doanh hóa chất hạn chế sản xuất, kinh doanh trong lĩnh vực công nghiệp mà không có Giấy phép sản xuất, kinh doanh hóa chất hạn chế sản xuất, kinh doanh trong lĩnh vực công nghiệp hoặc tiếp tục hoạt động sản xuất, kinh doanh hóa chất trong thời gian bị cơ quan có thẩm quyền đình chỉ hoạt động, tước quyền sử dụng Giấy phép sản xuất, kinh doanh hóa chất hạn chế sản xuất, kinh doanh trong lĩnh vực công nghiệp; áp dụng hình thức xử phạt bổ sung Buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được do thực hiện hành vi vi phạm.
Điểm mới quan trọng trong giai đoạn hiện nay là chính sách quản lý chì đã được nâng lên theo hướng quản lý hóa chất trong toàn bộ vòng đời. Luật Hóa chất số 69/2025/QH15 thiết lập định hướng quản lý hóa chất từ sản xuất, nhập khẩu, lưu thông, sử dụng đến thu gom, tái chế và xử lý sau sử dụng. Trên cơ sở đó, Nghị định số 24/2026/NĐ-CP đã đưa chì và các hợp chất của chì vào Phụ lục III - Danh mục hóa chất cần kiểm soát đặc biệt. Điều này cho thấy chì không chỉ được nhìn nhận là hóa chất có điều kiện trong sản xuất, kinh doanh, mà còn là đối tượng cần kiểm soát chặt chẽ hơn do độc tính cao, khả năng tích lũy trong cơ thể sống, khả năng tồn lưu trong môi trường và nguy cơ phát tán qua sản phẩm, chất thải cũng như hoạt động tái chế không an toàn.
Cách tiếp cận mới này không tách rời từng khâu quản lý, mà đặt hóa chất cần kiểm soát đặc biệt trong một chuỗi quản lý thống nhất. Theo đó, hoạt động sản xuất và nhập khẩu phải gắn với giấy phép; hoạt động kinh doanh phải đáp ứng điều kiện, giấy phép tương ứng; hoạt động sử dụng phải gắn với công bố mục đích sử dụng; còn khâu thải bỏ phải thực hiện theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường. Đáng chú ý, toàn bộ chuỗi này được hỗ trợ bởi hệ thống định danh, truy xuất nguồn gốc hóa chất cần kiểm soát đặc biệt, qua đó tạo cơ sở để theo dõi dòng di chuyển của hóa chất từ khi được sản xuất, nhập khẩu cho đến khi sử dụng và thải bỏ.
.png)
Với chì và các hợp chất của chì, cơ chế này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Chì có thể hiện diện trong nhiều hoạt động công nghiệp và sản phẩm khác nhau, nhưng rủi ro lớn nhất thường phát sinh khi việc sử dụng, thu gom, tái chế hoặc xử lý sau sử dụng không được kiểm soát đúng quy chuẩn. Vì vậy, quản lý chì theo vòng đời không chỉ là yêu cầu về an toàn hóa chất, mà còn là công cụ để phòng ngừa ô nhiễm môi trường, giảm phơi nhiễm trong cộng đồng và hạn chế tái diễn các điểm nóng ô nhiễm chì tại các cơ sở sản xuất, làng nghề tái chế hoặc khu vực xử lý chất thải.
Như vậy, chính sách quản lý chì ở Việt Nam đã phát triển theo lộ trình tương đối rõ: từ giảm thiểu các nguồn phơi nhiễm trực tiếp như xăng pha chì và sơn chứa chì, đến kiểm soát hoạt động sản xuất, kinh doanh hóa chất chứa chì, và hiện nay là quản lý chì như hóa chất cần kiểm soát đặc biệt trong toàn bộ vòng đời. Đây là bước chuyển quan trọng, phù hợp với bản chất rủi ro của chì: không chỉ nguy hiểm tại khâu sản xuất, mà còn có thể gây phơi nhiễm trong sử dụng, tồn lưu trong môi trường, phát tán qua tái chế không an toàn và tiếp tục gây tác động lâu dài đối với sức khỏe cộng đồng.
Từ quản lý chất nguy hại đến quản trị phát triển công nghiệp
Câu chuyện về chì cho thấy một thực tế: không phải mọi vật liệu nguy hại đều có thể loại bỏ ngay khỏi nền kinh tế. Với những lĩnh vực như ắc quy, chắn bức xạ, luyện kim hay một số ứng dụng công nghiệp đặc thù, yêu cầu đặt ra không chỉ là “cấm hay không cấm”, mà quan trọng hơn là quản lý rủi ro đến đâu, bằng công cụ nào, trên cơ sở dữ liệu nào và với trách nhiệm của những chủ thể nào trong toàn bộ chuỗi giá trị.
Để ngăn ngừa hiểm họa do chì gây ra, không thể chỉ dựa vào nỗ lực của một cơ quan quản lý hay một nhóm doanh nghiệp riêng lẻ. Đây là nhiệm vụ đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ của nhiều cơ quan quản lý nhà nước trong các lĩnh vực hóa chất, môi trường, y tế, lao động, công thương, khoa học công nghệ, hải quan và chính quyền địa phương; sự tuân thủ thực chất của doanh nghiệp trong sản xuất, nhập khẩu, kinh doanh, sử dụng, thu gom, tái chế và xử lý chất thải chứa chì; đồng thời cần sự nhận thức và tham gia của người dân trong việc lựa chọn, sử dụng, loại bỏ an toàn các sản phẩm có nguy cơ chứa chì.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy quản lý chì hiệu quả không thể chỉ dựa vào một lệnh cấm đơn lẻ, mà phải là một hệ thống quản trị rủi ro theo vòng đời, có tiêu chuẩn rõ ràng, dữ liệu đầy đủ, công khai thông tin, truy xuất được nguồn gốc, thực thi nghiêm và gắn trách nhiệm của doanh nghiệp với bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đối với Việt Nam, việc đưa chì và các hợp chất của chì vào nhóm hóa chất cần kiểm soát đặc biệt là bước đi phù hợp để chuyển từ quản lý theo từng khâu sang quản lý toàn bộ vòng đời của hóa chất nguy hại.
Kiểm soát tốt chì không chỉ là yêu cầu về an toàn hóa chất, mà còn là một nội dung quan trọng của bảo đảm an ninh phi truyền thống. Đó là an ninh về sức khỏe của người dân, nhất là trẻ em, phụ nữ mang thai và người lao động trong các ngành có nguy cơ phơi nhiễm cao; là an ninh môi trường trước nguy cơ ô nhiễm đất, nước, không khí và chất thải nguy hại; đồng thời là giải pháp giảm chi phí xã hội trong dài hạn, bao gồm chi phí y tế, chi phí phục hồi chức năng, chi phí xử lý ô nhiễm và khắc phục hậu quả môi trường.
Đáng chú ý, chì còn có nguy cơ tác động đến sức khỏe sinh sản và sự phát triển của thế hệ tương lai. Phơi nhiễm chì ở phụ nữ mang thai có thể ảnh hưởng đến thai nhi; ở trẻ em có thể gây suy giảm phát triển trí tuệ, hành vi và khả năng học tập; ở người trưởng thành có thể ảnh hưởng đến chức năng sinh sản. Vì vậy, phòng ngừa ô nhiễm và phơi nhiễm chì không chỉ là bảo vệ sức khỏe của từng cá nhân hiện tại, mà còn là bảo vệ chất lượng dân số, nguồn nhân lực và giống nòi trong tương lai. Quản lý chì cần được nhìn nhận không chỉ như một yêu cầu kỹ thuật, mà là một nhiệm vụ quản trị phát triển bền vững, gắn với bảo vệ sức khỏe nhân dân, chất lượng môi trường và năng lực cạnh tranh an toàn của nền công nghiệp.
Tác giả: Quang Đại
.png)
.jpg)
